Skłudzewo wyróżniało się na terenie Kujaw nadzwyczajnym pluralizmem wyznaniowym, co było rzadkością w tamtych czasach – wieś zamieszkiwana była przez ludność katolicką i protestantów (wyznawców luteranizmu różnych nurtów).
Katolicyzm w Skłudzewie – historia i teraźniejszość
Początki chrześcijaństwa na ziemiach chełmińskich
Rozwój chrześcijaństwa na ziemiach chełmińskich, do których należy Skłudzewo, jest nierozerwalnie związany z ustanowieniem Diecezji Chełmińskiej w 1243 roku. Zbadanie konkretnego momentu przyjęcia chrztu przez mieszkańców obecnego powiatu toruńskiego wymaga dalszych badań źródłowych. Niemniej jednak obecność kościołów i parafii funkcjonujących już w XIV wieku świadczy o tym, iż chrześcijaństwo i katolicyzm były w tym okresie mocno zakorzenione lokalnie. Przypuszcza się, że chrystianizacja tych terenów następowała stopniowo od XIII wieku, najpierw wraz z osadnictwem zakonnym, a następnie poprzez działalność misyjną i organizacyjną krzyżaków.
Ślady grodzisk i znaczenie religii
O randze katolicyzmu w regionie świadczą odkrycia archeologiczne, takie jak pozostałości grodziska z XIV–XV wieku, które mogło być gródkiem strażniczym zakonu krzyżackiego. Funkcjonowanie tego rodzaju obiektów potwierdza kluczową rolę administracji kościelnej i obecność struktur katolickich w życiu mieszkańców: gródki pełniły nie tylko funkcje militarne i administracyjne, ale często stanowiły punkty skupiające życie religijne nowo chrystianizowanej ludności.
Przynależność parafialna mieszkańców Skłudzewa
Społeczność wyznania katolickiego ze Skłudzewa w przeszłości oraz obecnie podlegała kilku parafiom, wynikającym z historycznego podziału terytorium wsi. Główna część miejscowości od wieków przynależy do parafii pw. św. Walentego w Łążynie. Parafia ta jest jedną z najstarszych na terenie obecnej diecezji toruńskiej – pierwsza potwierdzona wzmianka źródłowa o jej istnieniu pochodzi z 1376 roku, choć wielu historyków przypuszcza, że parafia funkcjonowała już w czasach przed krzyżackich, co czyni ją szczególnie ważnym punktem na mapie religijnej regionu.
Jednakże przez wieki, z powodu zmian granic administracyjnych i podziałów ziemskich, różne części Skłudzewa przynależały do odrębnych parafii:
- Główna część Skłudzewa – parafia św. Walentego w Łążynie
- „Doły” (część południowa) – parafia św. Stanisława Kostki w Złejwsi Wielkiej
- „Gniazdowo” (część zachodnia) – parafia św. Wojciecha i św. Katarzyny w Boluminku
Podziały te miały konsekwencje w codziennym życiu: miejscem chrztu, ślubów czy pochówku były kościoły i cmentarze przypisane do właściwej parafii. Do dziś jest to widoczne w miejscach pochówku starszych mieszkańców oraz w księgach parafialnych.
Współczesne życie religijne
Parafia św. Walentego w Łążynie nieprzerwanie prowadzi działalność duszpasterską, obsługując nie tylko Łążyn, ale także okoliczne wsie, w tym Skłudzewo. Obecnie w pałacyku w Skłudzewie funkcjonuje kaplica rzymskokatolicka, podlegająca parafii w Łążynie. Jedno z pomieszczeń pałacyku zostało zaadaptowane na cele sakralne, by umożliwić regularną opiekę duszpasterską lokalnej społeczności. Msze święte odprawiane są tam w każdą niedzielę i święta, dodatkowo możliwe jest przyjęcie sakramentów oraz organizacja nabożeństw okolicznościowych.
Mimo podziału mieszkańców według granic parafialnych, oficjalne wiejskie uroczystości – takie jak dożynki parafialne czy wydarzenia upamiętniające np. pomordowanych podczas II wojny światowej mieszkańców – tradycyjnie organizowane są we współpracy z parafią w Łążynie. Wieś, integrując się przy ważnych wydarzeniach religijnych i historycznych, odwołuje się przede wszystkim do tej wspólnoty. To w Łążynie odbywają się główne msze i procesje związane z życiem religijnym Skłudzewa, nawet jeśli nie wszyscy formalnie do tej parafii należą.
Tło historyczno-społeczne
Katolicyzm odgrywał szczególną rolę tożsamościową na Kujawach i ziemi chełmińskiej przez wieki. Parafie stanowiły nie tylko centra kultu religijnego, ale także oświaty, pomocy społecznej i patriotycznej integracji, szczególnie w czasach rozbiorów i okupacji. Kaplice oraz miejsca związane z lokalnym kultem są cennym świadectwem przeszłości, a działalność parafialna do dziś odgrywa ważną rolę w życiu mieszkańców.rawiane są w niedziele i święta. Jedno z pomieszczeń pałacyku zostało przekształcone na kaplicę w celu obsługi duszpasterskiej lokalnej społeczności.
Historia protestantyzmu w Skłudzewie
Okres pruski (XVI–1845)
Wraz z niemieckimi właścicielami majątku pojawili się w Skłudzewie pierwsi ewangelicy wyznania augsburskiego. Nie dysponujemy jednak konkretnymi dokumentami potwierdzającymi dokładny moment pojawienia się protestantów w Skłudzewie. Wiemy jedynie, że w 1868 roku mieszkańcy należący do wyznania ewangelickiego stanowili znaczną część populacji – 76 osób, czyli około 35% ogółu mieszkańców.
1817 – Unia kościelna
Od 1817 roku ewangelicy w Skłudzewie, tak jak w całych Prusach, należeli do Ewangelickiego Kościoła Unii Staropruskiej (Evangelische Kirche der altpreußischen Union). Kościół ten powstał z woli króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III, który połączył dotychczas odrębne wyznania luterańskie i kalwińskie. Decyzja ta spotkała się z oporem konserwatywnych środowisk luterańskich, które pragnęły zachować wierność tradycyjnemu luteranizmowi i niezależność kościelną.
1841–1845 – Odłam staroluterański
Sprzeciw wobec unii zaowocował powstaniem niezależnego Kościoła Ewangelicko-Luterańskiego (staroluterańskiego). Po synodzie we Wrocławiu w 1841 roku i wydaniu koncesji królewskiej w 1845 roku staroluteranie uzyskali prawo do prowadzenia własnej działalności religijnej. Najprawdopodobniej w drugiej połowie XIX wieku (około 1850–1880) przynajmniej część ewangelików w Skłudzewie, przywiązanych do tradycyjnego luteranizmu, przyłączyła się do nowo powstałego Kościoła Staroluterańskiego.
Przynależność parafialna w XIX wieku
Przez większość XIX wieku Skłudzewo należało do większych parafii ewangelickich w okolicy:
- Do 1855 roku – parafia ewangelicka w Górsku
- 1855–1897 – parafia ewangelicka w Ostromecku
- Od 1897 roku – parafia ewangelicka w Rzęczkowie
Taka organizacja była typowa dla mniejszych skupisk ewangelików na terenie Prus – skupiska te obsługiwane były przez pastorów większych parafii poprzez regularne wizytacje.
1868 – Struktura wyznaniowa Skłudzewa
Zgodnie ze spisem ludności z 1868 roku:
- Katolicy: 135 osób (62%)
- Ewangelicy: 76 osób (35%)
- Inne/nieznane wyznanie: 6 osób (3%)
Wieś należała do parafii katolickiej w Łążynie, gdzie odprawiane były msze dla wiernych wyznania rzymsko-katolickiego. Ewangelicy zmuszeni byli podróżować do większych parafii w celu uczestnictwa w nabożeństwach.
Przełom XIX i XX wieku – dramatyczne zmiany demograficzne
Sytuacja zdecydowanie zmienia się na przełomie XIX i XX wieku. W wyniku parcelacji majątku przez pruską komisję osadniczą (1901–1904) i osiedlenia niemieckich kolonistów ewangelickich struktura wyznaniowa Skłudzewa uległa przemianie. Według dostępnych danych:
- 1905: ewangelicy stanowili około 97% populacji (~280 osób)
- 1921: ewangelicy stanowili około 91% populacji (~262 osoby)
Ta dramatyczna zmiana świadczy o znacznych migracyjnych przesunięciach – wysiedleniu się lub emigracji polskich katolików oraz masowym osiedleniu się niemieckich kolonistów ewangelickich.
Kościół Ewangelicko-Luterski w Polsce Zachodniej (1920–1947)
Powstanie Kościoła
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku parafie staroluterańskie na terenie Polski Zachodniej, Kujaw i Pomorza usamodzielniły się i utworzyły niezależny Kościół Ewangelicko-Luterski w Polsce Zachodniej (Evangelisch-lutherische Kirche in Westpolen). Stanowił on kontynuację tradycji staroluterańskiego sprzeciwu wobec unii z kalwinami.
Struktura organizacyjna
Kościół posiadał demokratyczną strukturę organizacyjną:
- Najwyższą władzą był Synod, zbierający się co dwa lata i składający się ze wszystkich pastorów oraz świeckich delegatów z każdego „okręgu zborowego”
- Synod wybierał Konsystorz jako władzę wykonawczą
- Na czele Kościoła stał Superintendent generalny
Siedziba Kościoła mieściła się do 1935 roku w Rogoźnie, a następnie przeniesiono ją do Torunia. Funkcję superintendenta generalnego od 1935 roku pełnił pastor Theodor Brauner, niemiecki duchowny pracujący wcześniej w Nakle i Toruniu.
Skłudzewo jako parafia staroluterańska
Skłudzewo stanowiło jedną z 34 parafii tego Kościoła. Oficjalne potwierdzenie istnienia parafii staroluterańskiej w Skłudzewie pochodzi z wykazu opublikowanego w 1937 roku. Parafia podlegała okręgowi toruńskiemu i współpracowała z innymi podobnymi placówkami w regionie (m.in. w Toruniu, Nakle, Otłoczynie).
Ze względu na małą liczbę członków parafii Skłudzewo nie dysponowała własnym budynkiem kościelnym. Niewiadomo, gdzie dokładnie odbywały się nabożeństwa parafii staroluterańskiej – możliwe, że w pałacyku lub wynajętych pomieszczeniach.
Okres okupacji (1939–1945)
W wyniku wojennych zmian terytorialnych i zmian kościelnych przeprowadzonych przez III Rzeszę, 16 listopada 1939 roku parafie staroluterańskie z terenu byłej II Rzeczypospolitej zostały włączone do Kościoła Ewangelicko-Luterańskiego Narodowości Niemieckiej w Zachodnim Kraju Warty (Evangelisch-lutherische Kirche deutscher Nationalität im Warthegau-West). Pastor Theodor Brauner pozostał superintendentem i pełnił funkcję aż do końca wojny.
Po wojnie (1947 i później)
Na mocy ustawy z 4 lipca 1947 roku wszystkie parafie staroluterańskie w Polsce zostały włączone do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP. Tym samym Kościół Ewangelicko-Luterski w Polsce Zachodniej zakończył swoją samodzielną działalność.
Po 1945 roku, w wyniku wysiedlenia większości mieszkańców niemieckiego pochodzenia, parafia ewangelicka w Skłudzewie przestała praktycznie funkcjonować. Współcześnie ewangelicy ze Skłudzewa teoretycznie przynależą do Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Toruniu, jednak wierni tego wyznania we wsi nie występują. Tradycje protestanckie w Skłudzewie są upamiętnione poprzez cmentarz ewangelicki, na którym spoczęli członkowie rodzin ewangelickich, oraz poprzez archiwalne dokumenty.
Współcześnie protestanci ze Skłudzewa przynależą do różnych społeczności ewangelikalnych w Toruniu.
Bibliografia i źródła
- Spis powszechny z 1868 roku
- Wikipedia – artykuł o Theodorze Braunerze
- Dokumentacja Kościoła Ewangelicko-Luterskiego w Polsce Zachodniej
- Dokumentacja cmentarza ewangelickiego w Skłudzewie (Lapidaria)
- Strona parafii św. Walentego w Łążynie (parafialazyn.pl)
Dodatek: Linia czasu przynależności wyznaniowej ewangelików w Skłudzewie:
| Okres | Przynależność | Uwagi |
|---|---|---|
| XVI-1817 | Luteranizm (Kościół Ewangelicko-Luterański w Prusach) | Klasyczny luteranizm, wyznanie augsburskie |
| 1817-1841/1845 | Kościół Ewangelicki Unii Staropruskiej | Unia luteran i kalwinów narzucona przez króla pruskiego |
| 1841/1845-1939 | Część: Kościół Staroluterański (odłam od Unii) Część: Kościół Unijny | Rozłam – część ewangelików pozostała w Kościele Unijnym, część przeszła do Kościoła Staroluterańskiego |
| 1920-1939 | Kościół Ewangelicko-Luterski w Polsce Zachodniej (staroluterańska parafia Skłudzewo) | Samodzielny Kościół staroluterański w II RP |
| 1939-1945 | Kościół Ewangelicko-Luterański Narodowości Niemieckiej w Zachodnim Kraju Warty | Kolaboracja z III Rzeszą |
| 1947-dziś | Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP | Połączenie wszystkich parafii ewangelickich, przynależność teoretyczna – brak ewangelików w Skłudzewie |
Patrz też:
Cmentarz Ewangelicki w Skłudzewie
Kościół Ewangelicko-Luterski w Polsce Zachodniej