Fragment z publikacji „Wyznania protestanckie i sekty religijne w Polsce współczesnej”
Autor: Grelewski, Stefan, (bł. ; 1898-1941)
Język: polski
Serie: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego ; 19
Szczegóły wydania: Lublin ; Sandomierz : Diecezjalny Zakład Graficzno-Drukarski, 1937.
ROZDZIAŁ VIII.
Kościół Ewangelicko-Luterski (staroluterski) w Polsce Zachodniej*1
Protestantyzm w Niemczech przy końcu XVIII i na początku XIX wieku cechuje bardzo daleko posunięty liberalizm. Prąd ten będzie usiłował stworzyć pozytywny kierunek, który będzie odrzucał wszystko, co nosiło cechę nadnaturalną, nadprzyrodzoną. W tem zobojętnieniu na zasady religijne oparto całe wyznanie na zewnętrznych formach religijnych, a organizacyjnie na władzy państwowej. Władze świeckie po przez wyznanie religijne dążyły do większego zespolenia ludności w obrębie państwa. Zrozumiałą tedy jest rzeczą dążenie władz państwowych do połączenia wyznań luterskiego i kalwińskiego w jednolity związek religijny.
Dokonał tego, jak mówiliśmy wyżej, król pruski Fryderyk Wilhelm III.2
Punktem ostatecznym w zjednoczeniu miało być wprowadzenie nowej kościelnej agendy, a zewnętrznym znakiem wspólne przyjmowanie luteran z kalwinami Wieczerzy Pańskiej, według przepisanego ewangelicko-unijnego rytuału religijnego.
Ogromna większość zastosowała się do życzeń królewskich, ale znaleźli się i tacy, którzy unji i wspólnych nabożeństw luteran i kalwinów nie mogli pogodzić z własnem sumieniem.
Akcję przeciwko unji rozpoczął pastor prof. J. G. Scheibel, luteranin, który na synodach i ambonie zwalczał zjednoczenie dwóch wyznań i wprowadzenie nowej agendy. Władze na mocy swoich uprawnień postanowiły w zarodku zniszczyć działalność antyunijną Scheibel’a. Po uprzedniem upomnieniu
******
1 Nazwa „staroluterski” została temu kościołowi narzuconą przez pruskie władze świeckie, on sam nazywa sią Kościół Ewangelicko-Luterski w Polsce Zachodniej (Die Evangelisch-lutherische Kirche in Westpolen); pozostawiamy jednak nazwą staroluterski, gdyż utrwaliła sią ona w nomenklaturze ewangelickiej dla oznaczenia tego wyznania.
2 K. Gossner, Preusisches evangelisches Kirchenrecht, Berlin, 1914, 1.1,str. 6; E. Kalb, op. cit., str. 151.
zawieszono go w czynnościach duchownych. To jednak nie powstrzymało go od walki, jaką wypowiedział unji.
Prof. Scheibel, zwalczając unję dwóch wyznań ewangelickich i nową agendę, szybko potrafił skupić obok siebie znaczną ilość podobnie myślących zwolenników wśród warstw niższych. Z inteligencji pozyskał: Dr. E. Hauschke, rektora uniwersytetu z Wrocławia H. Steffensona, oraz szereg współkolegów pastorów.
Zorganizowani ortodoksyjni luteranie przeciwnicy unji z kościołem reformowanym i nowej agendy wszczęli kroki o uznanie ich wyznania oraz pozwolenie na pracę religijną. Władze pruskie nietylko nie udzieliły zezwolenia, ale z tern większą siłą podjęły walkę ze zorganizowaną już przeciwakcją unji. Ruch ten przeciwunijny zapoczątkował się na Śląsku.1 Pastorów, przeciwników unji, zawieszono w urzędowaniu, wtrącono do więzienia, a ich zbory zabierano nawet przy po mocy wojska, byle odjąć je pastorom antyunijnym. (E. Kellner, pastor w Hónigern obw. Namysłów). Takie postępowanie rządu wzbudziło tylko zainteresowanie ruchem i sympatję dalszych gmin i pastorów protestanckich.2
Rząd jednak nie ustępował w prześladowaniu separatystów (Altlutheraner), jak nazywano luteran. Separatyści-luteranie ze swej strony nie ustępowali, ale utworzyli nieuznany związek pod nazwą: Verein der evangelischen altlutherischen Kirchengemeinden.8 Dopiero, gdy na tron wstąpił Fryderyk Wilhelm IV liberalnie usposobiony, zaprzestał on prześladowań i wszczął poszukiwanie sposobów w celu pokojowego przyłączenia tej grupy luteran do unji.
Kiedy wysiłki pogodzenia separatystów nie dały pozytywnego rezultatu, koncesją generalną z dnia 23 lipca 1845 r. uznano ich gminy za osobę prawną, a następnie władze państwowe uznały zarząd wybrany na synodzie w 1841 r. Wzo-
******
1 M. Schian, Das Geschichtliche Leben der evangelischen Kirchen; der Prowinz Schlesien, Tiibingen, 1907 r., str. 238.
2 A. Ludwig, Das Kirchliche Leben der evangelisch-protestantischen Kirche des Grossherzogstums Baden, Tiibingen, 1907, str. 173.
3 G. Nagel, Der Kampf um die lutherische Kirche in Preussen, Breslau, 1930 r.
rując się na organizacji Kościoła Ewangelicko-Unijnego luteranie-separatyści wybrali zwierzchnią radę kościelną (Oberkirchenrat) dla zjednoczonych gmin zborowych, jakie znajdowały się na Śląsku w Brandenburgji, Wielko polsce, Pomorzu i Saksonji. Wszystko to obwarowano szeregiem zastrzeżeń. Po
otrzymaniu wolności wśród przeciwników unji rozpoczęły się wewnętrzne walki i secesje1.
Rozwój zborów ewangelicko-luterskich zahamowały wewnętrzne niesnaski, a następnie zeszczuplały przez emigrację. W XIX wieku zarysował się duży ruch emigracyjny z Europy do Ameryki. Uciskani we własnym kraju staroluteranie emigrowali za ocean, skąd już przeważnie nie wracali, uszczuplając
stan posiadania nielicznych zborów w kraju.
To wszystko było powodem powstrzymania rozrostu zborów staroluterskich tak, iż obecnie ewangelicy-luteranie nie przedstawiają poważniejszej organizacji religijnej.
Pod względem stosunku do państwa kościół staroluterski uniezależnił się od władz świeckich. Władze świeckie miały jednak nad kościołem staroluterskim ścisły nadzór. Ponieważ kościół staroluterski zasadniczo był niezależnym od władz świeckich, stąd nazywano go również wolnym kościołem (Freie Kirche). Jako organizacja niezależna od państwa, staro-luterskie zbory kościelne nie otrzymywały zasiłków pieniężnych ze skarbu państwa pruskiego, ale czerpały środki z własnych dobrowolnych opodatkowań.
Działalność luteran-separatystów na Śląsku znalazła echo wśród ewangelików w Rogoźnie. Już około 1836 r. datuje się organizacja zborów na terenie Wielkopolski i Pomorza, a w następnych latach organizowano dalsze zbory.
Staroluteranie nie wnoszą nic nowego pod względem zasad religijnych. Jest to ruch ściśle ortodoksyjno-konserwatywny luterski, który pragnie zatrzymać formy luterskie z czasów z przed unji.
W zasadach swych opiera się tedy na luterskich księgach symbolicznych, a w sprawowaniu nabożeństw używa wittenberskiej agendy z czasów przed unji.
******
1 E. Kalb, op. cit., str. 255 — 256.
Po objęciu b. zaboru pruskiego przez władze polskie na terytorjum Państwa Polskiego znalazło się siedem zborów ewangelicko-luterskich z filjałami i stacjami kaznodziejskiemi.
W 1920 r. zbory staroluterskie w Polsce urządziły zjazd przedstawicieli, na którym uchwalono statut organizacji kościoła staro luterskiego i jego poszczególnych zborów.1
Statut ten oparty jest na zasadach organizacyj kulturalno-oświatowych. Nie został on dotychczas uznany przez władze świeckie.
Wedle tego statutu zarząd kościelny wyłącznie należy do samego kościoła.2
Na czele kościoła stoi wybrany przez synod konsystorz z siedzibą w Rogoźnie. Konsystorz reprezentuje kościół wobec innych kościołów ewangelickich i wobec władz państwowych. Kierownikiem konsystorza jest superintendent. Synod zbiera się zwykle co dwa lata i wtedy konsystorz przedkłada
mu całokształt spraw załatwionych i projektowanych oraz do rewizji kasę kościelną.
Synod składa się ze wszystkich pastorów oraz jednego członka świeckiego, wybranego z każdego okręgu zborowego, i członków konsystorza. Uchwały synodu podejmowane są większością głosów.
Każdy zbór posiada dużą samodzielność (§ 3), a zarząd główny zborów sprawuje tylko nadzór nad życiem religijnem poszczególnych zborów (§ 4). Nowe gminy kościelne do związku zborowego przyjmuje zarząd. Pastora powołuje zbór za zgodą zarządu głównego (§ 8).
Religijnem życiem zborowem kieruje pastor, sprawami materjalnemi dożywotnie obrani członkowie kolegjum (§ 9—13).
Reprezentantem zborów jest superintendent generalny, którym został wybrany pastor R. Biittner. Siedziba superintendenta znajduje się w Rogoźnie.
******
1 Gemeindeordnung fiir die Evangelisch-lutherische Kirche inWestpolen.
2 Die Kirchengewalt steht ausschliesslich der Kirche zu. Sie ordnet verwaltet und vertritt ihre Angelegenheiten und ihren Besitz selbstandig durch ihre eigenen Organe innerhalb der Schranken des fiir alle geltenden Gesetzes § 3.
Dla protestantyzmu po wojnie w b. zaborze pruskim wysunął się cały szereg- nowych zagadnień i te usunęły na bok pewne niechęci i uprzedzenia wierzeniowo-liturgiczne, jakie dotąd istniały pomiędzy Kościołem Ewangelicko-Unijnym a staroluterskim i dziś obydwa spokojnie żyją obok siebie.
Liczba staroluteran zmniejszyła się bądź przez emigrację z Polski, bądź przez małżeństwa z członkami zborów ewangelicko-unijnych. Zbory ewangelicko-unijne, jako daleko silniejsze, siłą wewnętrznej dynamiki wchłaniają członków słabych zborów luterskich. Zasilili ich nieco ewangelicy augsburskiego wyznania, którzy osiedlili się w Wielkopolsce i na Pomorzu.
Organizacja życia religijnego niewielkiego związku wyznaniowego, którego członkowie rozproszeni są na dość dużem terytorjum, jest bardzo utrudniona, To właśnie odnosi się do kościoła staroluterskiego. Siedem zborów tego kościoła, liczących kilka tysięcy członków, znajduje się na terytorjum dwóch województw.
Nabożeństwa kościelne w zborach ewangelicko-luterskich w Polsce odprawiają się wedle agendy z przed unji.1 Zwykle nabożeństwa odprawia sam pastor, jeśli jednak nie może tego uczynić ze względu na wielką odległość zboru, nabożeństwa odprawiają świeccy zborownicy.
Oprócz głównego nabożeństwa niedzielnego praktykowane są nabożeństwa pasyjne, misyjne, godziny biblijne i t. p. (Passionsgottesdienste, Missions-und Bibelstunde).
Pastorzy udzielają nauki religji, a tam, gdzie przepisy państwowe nie przewidują zorganizowanej nauki religji w szkole. Nauka religji w tych wypadkach odbywa się w zborach. Starsze dzieci przygotowują specjalnie do konfirmacji. Przygotowanie trwa około sześciu tygodni. Młodzież, która przyjęła
konfirmację, zrzeszona jest następnie w organizacje młodzieży (Jiinglings und Jungfrauenverein). Dla tej młodzieży kościół organizuje różne uroczystości religijne, urozmaicone zwykle występami orkiestry puzonistów, rozpowszechnionej w zborach ewangelickich.
******
1 Agende fiir die evangelisch-lutherische Kirche in Preussen, Cottbus, 1886.
Gminy staroluterskie są małe, wszędzie prawie posiadają kaplice lub domy modlitwy. Na utrzymanie ich i pastorów członkowie opodatkowują się zwykle po 30 gr. z morgi ziemi.
Pod względem narodowościowym za wyjątkiem jednego zboru (zbór w Czarnym Lesie), zbory staroluterskie mają charakter niemiecki.
Zbory ewangelicko-luterskie organizacyjnie nie utrzymują łączności z zagranicą (Rzesza Niemiecka), ale istnieje duchowy związek pomiędzy niemi a podobnemi zborami na Śląsku. Z Wrocławia sprowadzają oni swoje pismo staroluterskie1 oraz książki do nabożeństwa.
Kościół staroluterski ustosunkował się do Państwa Polskiego przychylniej, niż zbory ewangelicko-unijne, i daje się zauważyć współpraca tego kościoła ze zborami ewangelicko-augsburskiemi b. Kongresówki, które staroluteranie zupełnie słusznie uważają za czysto luterskie, a więc tego samego wyznania.
******
1 Kirchenbłatt fiir die Evangelisch-Lutherische Gemeinden in Preussen, Wrocław, Elisabethstrasse 6.
2 Dane statystyczne podane są wedle nadesłanych wiadomości z konsystorza ewangelicko-luterskiego z Rogoźna.
